Carmen Prelüd ve Perdelerin İncelemesi

 

Perde açılmadan önceki prelüd, Carmen’in üç büyük temasını seyirciyle tanıştırır: 4. Perdenin enerjik ‘corrida’sı (boğa güreşi), La majörde gürültülü ve sert bir giriş yaparak hemen yerini 2. Perdenin ünlü ezgisi Toreador’un Türküsü’ne bırakır. Gür bir misilleme olarak sahneyi dolduran bu türkü de ustaca bir modülasyonla açılış müziğine geri döner. Prelüdün ikinci bölümü ise, piyes boyunca hem yazgıyı hem de Carmen’i temsil eden kromatik motiflerle dolu güçlü vurguyu ilk kez izleyiciye duyurur.

 

 

 

“İstediklerimi yapacaksın, çünkü bana âşıksın!”. Hem müzik, hem de Carmen o kadar baştan çıkarıcıdır ki Don Jose, Carmen’in kaçmasına yardımcı olur.

 

Operanın ilk perdesi Sevilla’da bir meydana açılır. Bir sigara fabrikası ve bir askeri karakolun karşı karşıya bulunduğu bu meydana çekingen tavırlarıyla Micaëla girer. Askerlere Don Jose isminde bir askeri sorar. Çavuş Morales’ten Jose’nin orada olmadığını ama isterse orada birlikte bekleyebilecekleri yanıtını alan Micaëla ürkerek kaçar. Bu giriş sahnesi, opera geleneklerine uygun olarak aynı müzikle başlar ve biter: Sürekli sesin dominant öğe olduğu pitoresk bir korodur bu. Bizet’nin arada kullandığı çeşitli melodiler Micaëla’nın çıkıp Don Jose’nin girmesi arasındaki boşluğu ustaca doldurur. Bir solo keman ve solo çellonun kanon yaparak fon oluşturduğu bu sahnede Morales, Jose’ye onu bir kadının aradığını haber verir. Jose, teğmen Zuniga’yla sohbet ederken fabrika sireni çalar ve meydana çıkan kalabalık bir kızı seyretmek üzere toplanır.

 

Sakin ama baştan çıkarıcı kızlar korosu eşliğinde sahneye giren Carmen’e bir tek Don Jose ilgisizdir. Müzik, prelüdün sonunda sunulmuş olan kader temasına doğru dönerken Carmen ünlü Habanera’sının ilk kuplelerini söylemeye başlar: L’amour est un oiseau rebelle: Aşk isyankâr bir yırtıcı kuştur. Carmen ara verip, ısrarlı ilgisizliğini sürdüren Don Jose’ye yaklaşırken fondaki kader teması güçlü bir biçimde yükselir. Carmen, elindeki çiçeği Don Jose’nin ayaklarına atar. Kızlar fabrikaya döner, kalabalık dağılır. Meydanda tek başına kalan Don Jose, çiçeği alır ama Micaela’nın geldiğini görür görmez gizler. Bu ikisinin düetini dinlerken, fabrika karışır. Carmen bir başka kadınla kapışmıştır. Don Jose, Zuniga’nın talimatıyla Carmen’i tutuklar. Ama ayaklarına attığı çiçeği gizlice aldığını gayet iyi bilen Carmen’in Don Jose’yi ayartması zor olmayacaktır: “İstediklerimi yapacaksın, çünkü bana âşıksın!”. Hem müzik, hem de Carmen o kadar baştan çıkarıcıdır ki Don Jose, Carmen’in kaçmasına yardımcı olur.

 

 

 

Düet’e kastanyetlerini takan Carmen başlar. İşveli bir dans eşliğinde ateşli İspanyol ezgilerinden birini daha söyler. Aşkından kuşku duyan ve onu kıskandırmaya çalışan Carmen’e Don Jose’nin cevabı Çiçek Şarkısı’dır.

 

2. Perde Zuniga ve Morales’in de içlerinde olduğu birkaç subayla birlikte Lilla Pastia’nın tavernasında eğlenen Carmen ve çingene kızların üzerine açılır. Kızlar dans ederken Carmen birden kalkar ve tambur eşliğinde şarkısına başlar. Diğer kızların da katılmasıyla tavernada çılgınca bir cümbüş başlar. Taverna kapanmaktadır; subaylar kızları tiyatroya davet eder ama reddedilirler. Carmen, kaçmasına yardım eden Don Jose’nin rütbesinin sökülerek bir ay cezaevine atıldığını öğrenir. Don Jose bir gün önce cezaevinden çıkmıştır.

 

Dışardan ünlü Toreador Escamilla’yu alkışlayan kalabalığın sesi gelir. Do Majör fanfare’lerin zafer ezgileri arasında Escamillo görünür ve hemen operanın en ünlü şarkılarından biri olan Toreador’un Türküsü’ne başlar: “Votre toast, je peux vous la rendre!”

 

Escamillo birden kendini Carmen’in yanında bulur ama Carmen ona karşı soğuktur. Askerler gider. Pastia’nın tavernasında kalan Carmen ve çingene kızlar iki kaçakçıdan yasa dışı bir iş teklifi alır. Ama Carmen âşık olduğunu söyleyerek bu işe girmek istemez: Kendisi yüzünden hapse düşen bir askeri beklemektedir. Tam o sırada Jose gelir.

 

Düete kastanyetlerini takan Carmen başlar. İşveli bir dans eşliğinde ateşli İspanyol ezgilerinden birini daha söyler. Aşkından kuşku duyan ve onu kıskandırmaya çalışan Carmen’e Don Jose’nin cevabı Çiçek Şarkısı’dır. Coşkulu, çok iyi yazılmış bir şarkıdır bu. Düet, alışılagelmiş kuralların dışına çıkarak, ikilinin aynı tutkuyu paylaştıkları bir tonda sona ereceği yerde, Carmen’in Jose’yi kendilerine katılarak aşkını ispat etmeye çağırmasıyla sürer. Jose bu yasa dışı teklifi önce reddeder. Ama odaya ansızın Zuniga’nın girmesiyle ortalık karışınca, Carmen’in büyüsüne kendini tümüyle kaptırmış olan Jose dönüşü olmayan bir yolda kendisini kaçakçılarla birlikte bulacaktır.

 

 

 

Nefes kesici güzellikte bir flüt ve arp solosuna diğer nefesli ve yaylıların da katılımıyla başlayan 3. perde Sevilla yakınlarındaki dağlık bir bölgede, geceye açılır.

 

Carmen İspanyası’nın ateş ve ihtiraslı havasından çok, bir Yunan pastoralini çağrıştıran bu giriş müziğini aslında Bizet’nin L’arlesienne için bestelediği iddial edildi. Bunu destekleyen bir kanıt olmamakla birlikte, bu parçanın piyeste ne aradığı merak konusu olmuştur.

 

Carmen ve Don Jose’nin de içlerinde olduğu kaçakçıları görürüz. Carmen’in Jose’ye olan aşkı solmuştur. Jose’yi ayrılmaya ikna etmeye çalışır. Açtığı falda bu ilişkiye son vermek zorunda oldukları ortaya çıkmıştır. Jose, kendisine ihanet edecek olursa Carmen’i öldürmekle tehdit eder.

 

Carmen’in de sonradan katıldığı kızlar trio’sunun hemen ardından, kader teması duyulur. Carmen derhal iskambil kâğıtlarını toplar,  falda kendi ölümünü görmüştür. Jose ise cantilena’sında, kartların asla yalan söylemeyeceğini ileri sürer.

 

3. Perde Jose ve Escamillo’nun birbirlerine meydan okuyan düetiyle finale girer. Âşık olduğu Carmen’i bulmak için geldiğini söyleyen Escamillo ile Jose’nin ölümcül bir kavgaya dönüşen atışması, Carmen ve diğerlerinin ortaya çıkmasıyla sona erer. Onları boğa güreşine davet eden Escamillo, Toreador Türküsü’nün 4 çello için yazılmış muhteşem bir versiyonunu söyleyerek sahneden çıkar. Micaela’nın Jose’yi eve dönmeye çağıran mükemmel şarkısı, Carmen’in aynı yöndeki ısrarıyla devam eder. Ancak kıskançlık krizlerine giren Jose’yi ikna etmek zordur: Hayatı pahasına Carmen’le kalacağını söyler. Yine de annesinin ölmek üzere olduğunu duyunca fikrini değiştirecektir. Uzaktan Escamillo’nun sesi duyulurken perde iner.

 

 

 

Carmen, bütün bir opera repertuarı içinde en sık sahnelenen oyunlardan biri olarak kaldı. Operanın çeşitli temsillerinde birçok ünlü şarkıcı başrollerde oynadı.

 

Seyircinin belirgin hoşnutsuzluğu ve basının öfke dolu tepkisiyle bir hüsrana dönüşen açılış gecesine rağmen, Carmen iki yıl boyunca hemen her hafta sahnelendi. Operanın 33. kez sahnelendiği gece Bizet’nin beklenmedik ölümünün yarattığı sansasyona, şok sahnelerin kötü şöhreti de eklenince salon boş kalmamış, ama seçkinci eleştirmenler ve Paris ariktokrasisi oyunu fazla ‘avam’ bularak uzak durmuştu.

 

Manuel Garcia’nın derlediği bazı İspanyol ezgileri üzerine kurulu 4. Perde açılışı, canlı ve hareketli bir İspanyol dansı eşliğinde final sahnesinin tonlarını sergiler. Escamillo ve Carmen’in düetinden, Çingene kızının bu kez Escamillo’ya âşık olduğunu öğreniriz. Artık polisçe aranan bir kaçak haline gelen Jose de kalabalığın içindedir. Carmen, Jose’yi soğuk karşılar; bir kez daha birlikte olmaları önerisini reddeder. Aralarındaki her şey bitmiştir ve Jose’nin tehditlerinden de hiç korkmamaktadır. Aynı anda arenadan zafer çığlıkları yükselir. İçeri girmek isterken yolu Jose tarafından kesilen Carmen’in gözlerinde halen en ufak bir korku belirtisi olmadığı gibi, Escamillo’ya olan aşkı da açık seçik belli olmaktadır.

 

Kader teması bir kez daha, ama bu kez daha tehditkâr tonlarda duyulur. Carmen, Jose’nin taktığı yüzüğü çıkarır atar ve Jose’yi öfkeden çıldırtır. Jose bıçağını Carmen’e saplar, Carmen düşer, Toreador’un şarkısıyla sahne kararır.

 

Sahne tekrar göründüğünde muzaffer Escamillo kalabalığın arasından öne çıkar. Jose, Carmen’in cesedi başında, teslim olmayı beklemektedir.