Georg Friederich Händel’in Krallık Müzik Akademisi için bestelediği on üç operası arasında Tamerlano, Giulio Cesare ve Rodelinda ile birlikte, bestecinin en önde gelen eserlerindendir. İtalyan libretto yazarı Nicolo Francesco Haym (1678-1729) ile Ottone, Flavio, Giulio Cesare operalarının metinleri üzerinde de birlikte çalışmış olan Händel,Yıldırım Bayezit ile Timurlenk’in hikâyesiyle ilgilendiğinde, bu konuda o güne kadar sahnelenmiş, hayli kabarık sayıda eser mevcuttu. Yıldırım Bayezit ile Timurlenk’in çarpışmalarıyla ilgili o sıralarda en ünlü olan eser, Christopher Marlowe’un, Bayezit’i kafeste gösteren Tamburlaine the Great (1587) adlı eseriydi. Londra seyircisi, ayrıca, her yıl Kral 2.William’in yaş gününde sahnelenen, Timurlenk’in filozof bir Kral (William), Bayezit’in ise Fransa Kralı 14. Louis’yi simgeleştirdiği Nicolas Rowe’un Tamerlane (1702) adlı eserini sıklıkla seyrediyordu. Onun dışında, 18nci yüzyılda çeşitli librettolara konu olan Jacques Pradon’un Timurlenk, veya Bayezit’in ölümü (1675) de ünlenmişti. Bunların arasında halkça en tutulanı ise Francesco Gasparini tarafından üç kez (1711,1719 ve 1723) müzikleştirilen Agostino Piovene’nin hikâyesi olmuştur.

Reggio Emilia tiyatrosu için Gasparini’nin bestelediği 1719 tarihli versiyonda Händel operalarının üç ünlü “yıldızı” yer almıştı: Timurlenk’i  castrato Antonio Bernacchi, Irene’i Faustina Bordoni ve Bayezit’i Francesco Borosini seslendirmişlerdi. Haym, Händel için çalışırken 1711 yılında bestelenen sürümden esinlenmişse de, Borosini’nin Londra’ya gelirken yanında getirdiği 1719 yılına ait libretto ve partisyon, Händel’e daha çekici gelmiş, el yazmaları üzerinde bestecinin düştüğü notlara göre, üç hafta içinde tamamlandığı anlaşılan operada, sonradan önemli değişiklikler yapmıştır. Tamerlano 31 Ekim 1724 de ilk kez sahnelenmiştir.

Operanın konusu, esas olarak, Timurlenk ile Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezit arasındaki rekabetin hikâyesidir. Birinci perdede, Timurlenk’in Bayezit’i esir almış olduğu görülür. Trabzon Prensesi Irene’yle nişanlı olan Timur, Bayezit’in kızı Asteria’yı sevmektedir. Asteria da Yunan’lı komutan, Timur’un müttefiki Andronico ile sözlüdür. Timurlenk’in emriyle Andronico’nun zincirlerini gevşetmesinden istifade eden Bayezit kendini öldürmeye teşebbüs ederse de, Andronico buna engel olur; babasını koruyarak, Asteria’nın gözüne girmek istemektedir. Timurlenk, Andronico’ya Asteria’yla evlenmesi için babasının (Bayezit’in) iznini kopartması karşılığında, hem sarayda kalmasına izin verecek, hem Irene’nin onunla evlenmesini sağlayacak, hem Bizans tahtını ona verecektir. Andronico ne yapacağını bilemez. Andronico’ya yüklediği bu misyonu Asteria’ya da anlatan Timurlenk, duygularını da açıklar. Asteria’nın zihni bulanır: Andronico kendisini bir pazarlık konusu mu yapmıştır? Diğer yandan, Bayezit Timurlenk’in önerisini reddeder. İkinci perde Timurlenk’in Asteria konusundaki ısrarı; Asteria’nın sevdiği Andronico’ya olan kızgınlığı sonucu Timurlenk’le evlenmeğe rıza göstermesi (ya da öyle görünmesi), Bayezit’in şiddetle karşı koyması; bunun üzerine Asteria’nın evlendiği gece Timurlenk’i zehirleme niyetlerini açıklaması, konusunun etrafında döner. Üçüncü perdede, Timurlenk baba-kızı zincire vurdurmuştur; Bayezit’i idama, kızını da bir köleyle evlenmeğe mahkûm eder. Asteria babasını kurtarmak için Timur’a yalvarsa da, Bayezit hiçbir lütuf kabul etmez. Timur’un kendilerini davet ettiği ve her türlü hakarete maruz bıraktığı bir şölende Asteria’nın zorba hükümdarı zehirleme planları Irene tarafından ortaya çıkartılınca, Timur’un öfkesi daha da büyür. Bu arada Bayezit, yanındaki zehri yutmuştur. Timur’u lânetleyerek, son nefesini verir. Bayezit’in ölümünden çok etkilenen Timurlenk, Asteria’yı Andronico’ya teslim eder, kendisi de Irene ile evlenir.

Tamerlano ile bir tenor ilk kez bir  primadonna ve primouomodan üstün tutulmuşlardır: Cuzzoni (ilk Asteria) ve Senesino (ilk Andronico) muhteşem müziksel bölümlere sahip rollerle donatılmışlarsa da, opera Borosini (Bayezit) için düşünülmüştür. Entrikanın merkezinde olan Borosini’nin rolü, altı aryaya sahiptir; ayrıca, operanın sonundaki güçlü dramatik sahnesinin Händel’in neredeyse hiçbir başka operasında rakibi yoktur. Tamerlano’nun konusu, Asteria ile Andronico’nun engellenmiş aşkı değil, Asteria ile Bayezit’in, yani baba-kızın ilişkisidir. Bunu daha sonra Ariodante operası ve Jephta oratoryosunda da görürüz. Bayezit’in ilk aryası (“Forte e lieto”) sükûnet doludur, kararlıdır; ikinci aryasında Bayezit’i daha huzursuz, sinirli görürüz. Bayezit, barok operada çok az rastlanır psikolojik yoğunlukta bir arya ile kızının Timur’la evlenmesine razı olmadığını anlatır (“Ciel e terra”). Bayezit’in kızının Timur’la evlenme fikrinden döndürmeyi vaat ettiği üçüncü aryası da (“ A suoi piedi”) yoğun bir endişeyi yansıtır. (Bazı müzikologlar, bu arya ile Aziz Matta Pasyonu’ndaki “Gerne will ich mich bequemen” aryasıyla benzerlikler bulmuşlardır). Ve Bayezit’in, öldükten sonra geri gelerek intikam almayı yemin ettiği, öfke dolu “Empio, per farti guerra” aryası ile, Timurlenk’e lânet ederek son nefesini verdiği muhteşem arya (eşlikli “Oh sempre avversi Dei!”) operanın en güzel anlarını teşkil eder. Bu bölüm, resitatif ve ariosolardan oluşur ve Sultan’ın ruh halini çok güzel biçimde yansıtır: anormal bir sakinlik, sonra bir öfke patlaması, dingin bir siciliana[1], yeni bir kızgınlık gösterisi, can çekişme ve sessizlik.

Asteria’nın da hatırı sayılır sayıda aryası vardır. Birinci perdede Andronico’ya seslenişiyle (“Sen on mi vuol amar”) başlar; flüt eşliğinde, sevgi dolu bir ağıt (lamento) ile devam eder (“Deh! Lasciatemi il nemico”), sonra ikinci perdede virtüozluğun öne çıktığı, “Non è più tempo” ve yürek parçalayan “Cor di padre” aryaları onundur. Son perdede ise Asteria’nın sadece çok güzel “Padre, amante” (eşlikli resitatif ve arioso) aryası vardır. Tamerlano Händel’in “kötü” karakterleri arasında en başarılısı sayılmamaktadır. Partisyonun en virtüoz aryası (“ A dispetto”) ona ayrılmışsa da, diğer iki arya (“ Bella gara” ve “Vo dar pace”) çok da güçlü parçalar sayılmazlar.  Senesino’ya önerilen rol (Andronico) rakiplerine kıyasla, siliktir; Senesino, başarılı olduğu bir alan olan duygu gösterileriyle yetinmek zorunda kalmıştı. Aslında Händel hiçbir rolü küçümsememiştir. Irene’ye de operanın en hayranlık uyandıran, anlamlı ayrıntılarla dolu müzik sayfalarından birini vermiştir (“Perche mi nasce”).

Döneminin en güçlü müziksel trajedilerinden biri olan Tamerlano, zamanında fazla başarılı bulunmamıştır. Kasım 1724’de dokuz, Mayıs ayında ise üç kez sahnelenmiştir. Borosini’nin gitmesinden sonra, yeni bir tenorun gelmesi beklenmiş, Giovanni Battista Pinacci’nin gelişiyle 1731 de yeniden, ama sadece üç kez, sahnelenmiştir. İki yüzyıl unutulan Tamerlano, 1924 yılında, Karlsruhe’de, Almanca olarak ve Tamerlano ile Andronico’nun baslar tarafından seslendirildiği bir temsil ile yeniden canlandırılmıştır. Özgün perdelerdeki haliyle yeniden sahnelenişi ise 1975 yılında Göttingen Festivali’nde, John Eliot Gardiner’in yönetiminde olmuştur.

CD Kayıtları

• J.E.Gardiner ( 1985) English Baroque Soloists, Argenta, Robson, Ragin, Findlay  (Erato)
• T.Pinnock (2001) The English Concert, M. Bacelli, T.Randle,  E.Norberg-Schulz, G.Pushee, A.Bonitatibus (AVIE)
• J.Moriarty (1970) Chamber Orch. Of Copenhagen, G.Killebrew, C.Bogard, S.Steffan, J.Simon, A.Young (Parnasus), 

DVD Kayıtları

• T.Pinnock (2001) The English Concert,   M.Bacelli, T.Randle,  E.Norberg-Schulz, G.Pushee, A.Bonitatibus (Arthaus)
• P.McCreesh (2008) Orch.of Teatro Real, P.Domingo, M.Bacelli, I.Bohlin, S.Mingardo, J.Holloway (OpusArte)